Στην πρωτεύουσα της Ευρώπης
Η είδηση που συγκλονίζει τον τελευταίο καιρό το Βέλγιο είναι η υπόθεση του μικρού Γιουνές. Αλλά η ευαισθησία της κοινής γνώμης είναι επιλεκτική.
O τρίχρονος Γιουνές έφυγε από το σπίτι του επειδή τσακώνονταν οι γονείς του και δέκα μέρες αργότερα ένας βαρκάρης ανακάλυψε το πτώμα του στον μολυσμένο ποταμό Λις, κοντά στα σύνορα με τη Γαλλία. Το παιδί χωρίς αμφιβολία δολοφονήθηκε, η φωτογραφία του βρίσκεται σε όλες τις εφημερίδες, οι Βέλγοι είναι εξοργισμένοι και συντετριμμένοι, τα εγκλήματα που θύματά τους είναι παιδιά ταράζουν πάντα τις συνειδήσεις. Περιέργως, όμως, δεν προκάλεσε τις ίδιες αντιδράσεις η απόφαση να εκδιωχθούν από τους ξενώνες των Βρυξελλών οι μετανάστες που έχουν ζητήσει άσυλο, οι ξένοι χωρίς χαρτιά αλλά και οι ντόπιοι φτωχοί, ώστε να αδειάσουν θέσεις για τους αστέγους. Αυτόν το χειμώνα, διαβάζουμε στη Μοντ, θα ζήσουν και θα κοιμηθούν στους δρόμους της πρωτεύουσας της Ευρώπης κάπου 2.000 άνθρωποι, πολλοί από τους οποίους είναι μόνες γυναίκες με μικρά παιδιά. Αλλά κανείς δεν ασχολείται μαζί τους- μέχρι να δημοσιευτεί στον Τύπο η φωτογραφία του πρώτου παιδιού που θα έχει πεθάνει από το κρύο.
Στην ίδια αυτή πρωτεύουσα της Ευρώπης, στις αρχές του 21ου αιώνα, κάποια άλλα παιδιά πέφτουν θύματα εξορκιστών- και δεν κινητοποιείται ούτε γι΄ αυτά κάποιος κρατικός ή κοινωνικός μηχανισμός. Η 18χρονη Λαϊλά Ασισί είχε σπίτι, ζούσε στη συνοικία ντεν Νταμ της Αμβέρσας. Οι γονείς της δεν τσακώνονταν. Δυστυχώς, όμως, την είχε κυριεύσει ο Σατανάς και την είχε κάνει ομοφυλόφιλη. Οι γονείς προσέφυγαν έτσι στις υπηρεσίες ενός νεαρού Μαροκινού που θεραπεύει τους δαιμονισμένους με τη βοήθεια του Κορανίου. Στις 10 Οκτωβρίου, η Λαϊλά βρέθηκε νεκρή στο σπίτι της με σοβαρά εγκαύματα. «Έκανε καυτά ντους», βεβαίωσαν οι γονείς της. Ο εξορκιστής αρνήθηκε ότι την περιέλουε με βραστό νερό για να την «καθαρίσει», μόνο το Κοράνι τής διάβαζε, όπως ορίζει η «ροκία», που παρεμπιπτόντως κάνει ρίμα με τη σαρία.
Πριν από πέντε χρόνια, ένας άλλος εξορκιστής είχε αναγκάσει το θύμα του, την 23χρονη Λατίφα Χασιμί, να πιει 11 λίτρα νερό στο οποίο είχε εμβαπτίσει σελίδες από το Κοράνι. Το πτώμα της κοπέλας βρέθηκε σε μια συνοικία των Βρυξελλών με ίχνη από καμιά εκατοστή κτυπήματα. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο αποφάσισε ότι δεν επρόκειτο για βασανισμό, αφού η κοπέλα είχε δεχθεί να υποβληθεί σε «κάθαρση» και ο άνθρωπος που την ανέλαβε δεν διακατεχόταν από περιφρόνηση απέναντί της! Ευτυχώς το εφετείο ανέτρεψε αυτή την πρωτοφανή απόφαση και έστειλε την υπόθεση στο κακουργιοδικείο. Σύμφωνα με τον εθνοθεραπευτή Ολιβιέ Ραλέ, ακραίοι ισλαμιστές εκμεταλλεύονται την αφέλεια μουσουλμανικών οικογενειών που συνδέουν τα προβλήματά τους με την παρουσία πνευμάτων, προκειμένου να τους προσηλυτίσουν. Και το επίσημο Ισλάμ τηρεί σιγήν ιχθύος.
Μια νέα διπολική εποχή
Ακούσατε και εσείς την πληροφορία ότι ένα από τα βασικά θέματα που απασχόλησαν τον Ομπάμα και τον Χου ήταν η εκλογή προέδρου και υπουργού Εξωτερικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
Εντάξει, πλάκα κάνουμε. Το ενδιαφέρον του Αμερικανού προέδρου για την Ευρώπη φάνηκε με την απουσία του από τις επετειακές εκδηλώσεις για την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Οι Ευρωπαίοι, με τη σειρά τους, δύσκολα θα δώσουν σήμερα πειστική απάντηση στο παλιό ερώτημα του Χένρι Κίσινγκερ για το ποιον αριθμό πρέπει να καλέσει αν θέλει να μιλήσει με την Ευρώπη. Αυτό για το οποίο μπορούν να είναι βέβαιοι, αντίθετα, είναι πως στο εξής αν θέλουν να μιλήσουν με την «υπερδύναμη» δεν αρκεί να τηλεφωνήσουν στην Ουάσιγκτον. Πρέπει να καλέσουν και το Πεκίνο.
Πράγματι, εκτός του λόγου που όλοι γνωρίζουμε, η 17η Νοεμβρίου θα μείνει στην ιστορία και για έναν επιπλέον λόγο: επειδή εκείνη την ημέρα του σωτηρίου έτους 2009 άρχισε μια νέα διπολική εποχή και γεννήθηκε ένα νέο παγκόσμιο διευθυντήριο. Ο Μπρεζίνσκι το ονομάζει G2, ο ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον «Κιμερική» και ο συγγραφέας Ζάκαρι Κάραμπελ «Superfusion». Η Ουάσιγκτον και το Πεκίνο (λένε ότι) έχουν στα χέρια τους τη λύση για όλα τα μεγάλα παγκόσμια προβλήματα, από την οικονομική κρίση και την κλιματική αλλαγή μέχρι τον πυρηνικό αφοπλισμό και τις περιφερειακές κρίσεις. «Η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν μια αυξανόμενη κοινή ευθύνη για πολλά από τα βασικά ζητήματα που αφορούν την παγκόσμια σταθερότητα και ευημερία», αναφέρεται στο αποτελούμενο από 20.000 χαρακτήρες κοινό ανακοινωθέν. «Οι δύο χώρες πρέπει να ενισχύσουν τον συντονισμό και τη συνεργασία τους, να εργαστούν από κοινού για την αντιμετώπιση των προκλήσεων, να προωθήσουν την παγκόσμια ειρήνη, την ασφάλεια και την οικονομική ευημερία».
Ακόμη πιο σημαντικός, σημειώνει η Κοριέρε ντελα Σέρα, είναι ο πρόλογος του ανακοινωθέντος, όπου οι δύο ηγέτες δεσμεύονται να διατηρήσουν στενές επαφές με τη βοήθεια αμοιβαίων επισκέψεων, συνόδων κορυφής, τηλεφωνικών συνομιλιών και ανταλλαγής επιστολών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα υπόσχονται ακόμη να συνεργάζονται στο εξής στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, ανταλλάσσοντας στοιχεία και πληροφορίες των μυστικών υπηρεσιών τους, καθώς και να καταπολεμήσουν από κοινού το εμπόριο ναρκωτικών, την παράνομη εξαγωγή κεφαλαίων, το εμπόριο οργάνων και τις μεγάλες επιδημίες. Στην Ευρώπη αφήνουν, προφανώς, τη διαχείριση των επετείων.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι οι διαφορές ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις εξαφανίζονται. Ο Ομπάμα ζήτησε από την κινεζική κυβέρνηση να εξασφαλίσει ίσα δικαιώματα σε όλες τις εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες, αναφέρθηκε στην κατάσταση στο Θιβέτ και κάλεσε δημοσίως τον πρόεδρο Χου να επαναλάβει τον διάλογο με τον Δαλάι Λάμα. Αυτές οι διαφορές όμως δεν θα επιτραπεί να σκιάσουν τη συνεργασία τους. Η «ρεαλπολιτίκ» του Ομπάμα λέγεται «στρατηγική διαβεβαίωση».
Μια ελαφρώς μαζοχιστική επανάσταση
Η Βελούδινη Επανάσταση ξεκίνησε από ένα ψέμα. Και η συνέχειά της αποδείχθηκε λιγότερο σέξι απ΄ όσο αναμενόταν.
Μάρτιν Σμιντ: έτσι λεγόταν ο 19χρονος φοιτητής των μαθηματικών που η φήμη για τη δολοφονία του από αστυνομικούς έκανε χιλιάδες Τσεχοσλοβάκους να ξεχυθούν πριν από είκοσι ακριβώς χρόνια στους δρόμους της Πράγας. Μόνο που η φήμη στη συνέχεια διαψεύστηκε. Πολλοί διαδηλωτές είχαν πράγματι ξυλοκοπηθεί βιαίως. Αλλά κανείς δεν είχε δολοφονηθεί. Στη διάδοση αυτού του ψέματος συνέβαλε ένας διαφωνών ακτιβιστής και δημοσιογράφος, ο Γιαν Ούρμπαν. «Μέχρι εκείνη την ημέρα», λέει σήμερα στους Νιου Γιορκ Τάιμς, «υπήρχε μια συμφωνία ανάμεσα στο κομμουνιστικό καθεστώς και τον πληθυσμό: αν δεν μιλάτε, θα σας φροντίζουμε. Όταν όμως ο κόσμος σχημάτισε την εντύπωση ότι νεαροί άνθρωποι έχαναν τη ζωή τους, αυτή η συμφωνία κατέρρευσε. Ως δημοσιογράφος, ντρέπομαι για εκείνο το ψέμα. Δεν μετανιώνω, όμως, γιατί με τον τρόπο αυτό έλαβαν τέλος τέσσερις δεκαετίες κομμουνισμού».
Γιατί όμως αυτό το τέλος ήταν τόσο ξενέρωτο; Γιατί από τη Βελούδινη Επανάσταση απουσίαζε οποιαδήποτε σεξουαλική διάσταση; Οι φοιτητικές εξεγέρσεις του ΄68 στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη συνοδεύονταν από μια έκρηξη σεξουαλικής ελευθερίας. Εδώ δεν έγινε ούτε ένα πάρτι οργίων. Οι Τσέχοι και οι Σλοβάκοι φοιτητές δεν ζητούσαν πρόσβαση στην πορνογραφία και την αντισύλληψη ούτε εγγυημένους οργασμούς για όλους. Στα αιτήματά τους δεν περιλαμβάνονταν τα μεικτά ντους στις πανεπιστημιακές εστίες. Όπως γράφει ο βραβευμένος δημοσιογράφος Γίρι Πενάς στην εφημερίδα Λιντόβε Νοβίνι , τα γεγονότα που σημειώθηκαν τη 17η Νοεμβρίου 1989 στην Εθνική Λεωφόρο της Πράγας χαρακτηρίζονταν από ένα είδος ασκητισμού του σώματος και του πνεύματος. Τα μόνα όργανα των διαδηλωτών που παρουσίαζαν διέγερση ήταν οι καρδιές τους. Τα μάτια τους δεν έλαμπαν από σεξουαλική επιθυμία, αλλά από ιστορική ευθύνη. Ο Σίμον Πάνεκ και ο Μάρτιν Μέστρικ, δύο από τους ηγέτες των φοιτητών, έμοιαζαν περισσότερο με πουριτανούς μοναχούς παρά με επαναστάτες πλεϊμπόι. Η Μόνικα Παγέροβα και η Γιάνα Χιμπάσκοβα, ηγετικά στελέχη των φοιτητριών, ήταν ασφαλώς γοητευτικές, στερούνταν όμως σεξαπίλ.
Παρόλα αυτά, συνεχίζει ο αρθρογράφος, δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για μια «α-σεξουαλική επανάσταση». Ακόμη και ο όρος «Βελούδινη Επανάσταση», που ανήκει πιθανότατα στον Βάτσλαβ Χάβελ, παραπέμπει στη σαδομαζοχιστική λογοτεχνία, και συγκεκριμένα στο μυθιστόρημα «Η Αφροδίτη με τη γούνα» του Λέοπολντ φον Ζάχερ-Μαζόχ. Ο μαζοχισμός πρέπει να αποτελούσε και ένα βασικό κίνητρο των γεγονότων εκείνης της μοιραίας ημέρας: πώς αλλιώς να εξηγηθεί το σύνθημα «δεν έχουμε παρά τα γυμνά μας χέρια», που φώναζαν οι διαδηλωτές λίγο πριν δεχθούν επίθεση από τους αστυνομικούς με τα ρόπαλα; Η συνέχεια ήταν πάντως καλύτερη. Το επόμενο σύνθημα, με νονό πάλι τον Χάβελ, ήταν πιο οικουμενικά ερωτικό: «Η αλήθεια και η αγάπη θα θριαμβεύσουν επί των ψεμάτων και του μίσους». Δεν συνέβη ακριβώς αυτό, αλλά στον θεατρικό συγγραφέα άρεσαν πάντα οι υπερβολές.
Το λίπος απειλεί την επανάσταση
Επιτέλους, ο Ούγκο Τσάβες απέκτησε ενδιαφέρον. Άφησε (προς στιγμήν) στην ησυχία του τον ιμπεριαλισμό και βάλθηκε να πείσει τους συμπατριώτες του να αδυνατίσουν. Το πάχος, είπε, είναι ένα σοσιαλιστικό ζήτημα.
Πριν από δύο εβδομάδες, ο ηγέτης της «Μπολιβαριανής Επανάστασης» είχε ασκήσει δριμεία κριτική σε όσους περνούν μισή ώρα τραγουδώντας κάτω από το ντους. «Έχω μετρήσει πως τρία λεπτά είναι αρκετά, και μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι δεν βρωμάω», τόνισε στο εβδομαδιαίο τηλεοπτικό του διάγγελμα. «Ένα λεπτό για να βραχούμε, ένα για να σαπουνιστούμε κι ένα για να ξεβγαλθούμε». Ο Τσάβες κάλεσε επίσης τους συμπατριώτες του να σβήνουν τα φώτα και την τηλεόραση όταν δεν τα χρησιμοποιούν και απείλησε ότι θα λάβει μέτρα εναντίον των πλουσίων επειδή αυτοί φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη για την ενεργειακή σπατάλη.
Το προχθεσινό του διάγγελμα το αφιέρωσε στη διατροφή. «Στη χώρα αυτή», είπε, «υπάρχουν πολλοί παχύσαρκοι. Το υπερβάλλον βάρος κάθε Βενεζουελανού έχει αυξηθεί τα τελευταία είκοσι χρόνια από 6,5 σε 14,5 κιλά. Χρειάζεται, λοιπόν, δίαιτα και άσκηση». Ο ίδιος έχασε 20 κιλά τρώγοντας ρύζι και πίνοντας γάλα από σόγια, προϊόντα που επιπλέον καταπολεμούν τη γήρανση και του επιτρέπουν να συνεχίσει να ηγείται της επανάστασης. Επειδή όμως η επανάσταση χρειάζεται τις ψήφους των γυναικών, ο Τσάβες φρόντισε να περιορίσει την κριτική του στους gordos, τους παχύσαρκους άνδρες. «Δεν μιλώ για τις γυναίκες, επειδή παχύσαρκες γυναίκες δεν υπάρχουν», διευκρίνισε. «Μερικές φορές είναι απλώς γεμάτες».
Σύμφωνα με τους επικριτές της κυβέρνησης, ο πραγματικός λόγος που ο Τσάβες κάνει αυτή την κοινωνική «στροφή» είναι η οξυνόμενη εσωτερική κρίση και η κάθετη πτώση της δημοτικότητάς του. Οι τιμές αυξάνονται κατά 29% τον χρόνο, που είναι το μεγαλύτερο ποσοστό στην περιοχή. Από τις αρχές του μήνα, η παροχή νερού διακόπτεται στο Καράκας για χρονικό διάστημα έως 48 ωρών την εβδομάδα: η κυβέρνηση αποδίδει το μέτρο αυτό στην παρατεινόμενη ξηρασία και το Ελ Νίνιο, αλλά η αντιπολίτευση καταγγέλλει ότι στη ρίζα του προβλήματος βρίσκεται η απουσία επενδύσεων, η κακοδιαχείριση και η διαφθορά. Εκτός από τις διακοπές νερού, η Βενεζουέλα πάσχει ακόμη από συχνά μπλακ-άουτ στο ηλεκτρικό ρεύμα, αλλά και από πολύ υψηλή εγκληματικότητα.
Σε μια τέτοια συγκυρία, ο πιο εύκολος αποδιοπομπαίος τράγος είναι τα μέσα ενημέρωσης. Ο Ντιοσντάδο Καμπέγιο, πρόεδρος της επιτροπής που εποπτεύει τα μέσα (Conatel), δήλωσε την περασμένη Παρασκευή ότι όσες εφημερίδες και κανάλια επιμένουν να διαστρεβλώνουν τα λόγια του προέδρου θα τιμωρηθούν. Σύμφωνα με τον Καμπέγιο, που είναι και υπουργός Δημοσίων Έργων, ο Τσάβες δεν μίλησε ποτέ για το ενδεχόμενο πολέμου με την Κολομβία, όπως ισχυρίστηκαν οι υπονομευτές του. Αναφέρθηκε απλώς στο ιστορικό ρητό «αν θέλεις ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο». Ώς κι εμάς παγίδεψε, που δεν έχουμε καμιά διάθεση να τον υπονομεύσουμε.
Μια οδύσσεια του έρωτα
Οι Γερμανοί την αποκαλούν Sehnsucht. Οι Πορτογάλοι, saudade. Και οι Τούρκοι έχουν τη huzun, μια λέξη που συνδυάζει τη μελαγχολία με έναν αισιόδοξο τρόπο αντιμετώπισης της ζωής.
Η huzun είναι ιδιαίτερα αισθητή στο Μουσείο της αθωότητας , το τελευταίο βιβλίο του Ορχάν Παμούκ. Βοηθάει το θέμα του, ο γάμος της Σιμπέλ με τον Κεμάλ, ο οποίος λίγες ημέρες πριν παντρευτεί γνωρίζει και ερωτεύεται τη Φουσούν. Βοηθάει η κατάσταση του συγγραφέα, που ξέρει ότι η χώρα του έχει όλο και λιγότερες πιθανότητες να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και γι΄ αυτό δεν φταίνε μόνο η Μέρκελ και ο Σαρκοζί. Βοηθάει και η πόλη, η ζωντανή και συνεχώς μεταβαλλόμενη Ισταμπούλ, που στο βιβλίο αυτό δεν είναι απλώς ένας τόπος, ένα σκηνικό, αλλά μια διαστρωμάτωση πολιτισμών, το ελαστικό χωνευτήρι της ίδιας της ζωής, όπως λέει ο Κλάουντιο Μάγκρις που είχε μια συζήτηση με τον Παμούκ για λογαριασμό της Κοριέρε ντέλα Σέρα.
Για τον συγγραφέα του Δούναβη, το βιβλίο αυτό είναι μια οδύσσεια του έρωτα σε μια καταπιεστική κοινωνία. Δεν καταλαβαίνει όμως κάτι: γιατί γράφει ο Παμούκ πως την ώρα που ζει κανείς την πιο ευτυχισμένη στιγμή της ζωής του δεν μπορεί να το ξέρει; «Μα επειδή δεν μπορείς να είσαι σίγουρος ότι αυτό που θα ακολουθήσει θα είναι χειρότερο, ότι βρίσκεσαι τώρα στην κορυφή και θα αρχίσεις να κατεβαίνεις», απαντά εκείνος. Κι όμως, λέει ο Μάγκρις, η ευτυχία, όταν τη συναντάς, δεν παρέρχεται μαζί με την κατάσταση που την προκάλεσε. Η ευτυχία υπάρχει, είναι σαν να λες ότι ο Σαίξπηρ είναι ποιητής. Ή σαν τη θάλασσα, ένα άλλο πάθος που ενώνει τους δύο συγγραφείς.
Ναι, τη θάλασσα. «Αν με ρωτούσαν, “και τώρα, πώς θα ήθελες να σε σκοτώσουμε, πού θα προτιμούσες να πεθάνεις;”, θα απαντούσα “σκοτώστε με την ώρα που βρίσκομαι στη θάλασσα, την ώρα που κολυμπάω και αγκαλιάζω τον ωκεανό”», λέει ο Παμούκ. «Αγκαλιάζεις τη θάλασσα όπως αγκαλιάζεις τη μάνα σου, αυτό κάνουν ο Κεμάλ και η Φουσούν προς το τέλος του βιβλίου όταν κολυμπούν, κι αυτό νομίζω πως είναι η ευτυχία». Ίσως, απαντά ο Μάγκρις. Αλλά η ευτυχία δεν βρίσκεται πάντα στην υπέρβαση, μερικές φορές συναντάται και σε κανονικές καταστάσεις, η Σιμπέλ είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο γοητευτική από τη Φουσούν.
Η ευτυχία του Παμούκ, πάλι, είναι να συζητά για έρωτα, για πάθη και για τη θάλασσα, και όχι μόνο για τη μάχη ανάμεσα στους ισλαμιστές και τους λαϊκούς. «Δεν είμαι, ούτε θέλω να είμαι, ένας πολιτικός συγγραφέας. Στους δημοσιογράφους που μου ζητούν να μιλήσουμε για τέτοια πράγματα, απαντώ ότι οι πολιτικές τους ερωτήσεις είναι η μεγαλύτερη τιμωρία που μου έχει επιβάλει η τουρκική κυβέρνηση».
Το τελευταίο δείπνο
Στην Αμερική προσέχουν τις παραδόσεις τους. Μπορεί να διατηρούν τη θανατική ποινή, σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος του πολιτισμένου κόσμου, παρέχουν όμως στον θανατοποινίτη το δικαίωμα να παραγγέλνει ένα τελευταίο δείπνο της αρεσκείας του. Κι όχι μόνο αυτό. Του παρέχουν το επιπλέον δικαίωμα να ζητήσει να μη γίνει γνωστό το περιεχόμενο αυτού του δείπνου. Αυτού ακριβώς του δικαιώματος έκανε χρήση ο Τζον Άλεν Μουχάμαντ, που καταδικάστηκε σε θάνατο επειδή δολοφόνησε δέκα ανθρώπους τον Οκτώβριο του 2002 και εκτελέστηκε την Τρίτη το βράδυ στη Βιρτζίνια.
Το δεύτερο δικαίωμα γίνεται λοιπόν σεβαστό. Τι γίνεται όμως με το πρώτο; Μπορεί πράγματι ο θανατοποινίτης να παραγγείλει ό,τι θέλει; Όχι πάντα, απαντά ο Κρίστοφερ Μπιμ στο ηλεκτρονικό περιοδικό Slate. Ο Κουβανός Γιοσβάνις Βάγιε, που εκτελέστηκε κι αυτός την Τρίτη στο Τέξας, ζήτησε για το τελευταίο του δείπνο τέσσερα χάμπουργκερ, μεξικάνικο ρύζι, ντομάτες, πιπεριές, τυρί, κρεμμύδια και σος. Το αίτημά του έγινε δεκτό. Ένας άλλος θανατοποινίτης όμως που είχε ζητήσει 24 τάκος έλαβε την απάντηση ότι μπορούν να του ετοιμάσουν μόνο τέσσερα. Οι κανόνες αλλάζουν από πολιτεία σε πολιτεία. Στη Βιρτζίνια μπορείς να διαλέξεις ανάμεσα σε 28 πιάτα και πρέπει να έχεις τελειώσει το φαγητό τέσσερις ώρες πριν από την εκτέλεσή σου. Στη Φλόριντα πρέπει να παραγγείλεις τοπικά προϊόντα, η παραγγελία να μην ξεπερνά τα 40 δολάρια (27 ευρώ), ενώ απαγορεύεται το αλκοόλ, αφού οι δεσμοφύλακες δεν θέλουν να μπλέκουν με επιθετικούς κρατούμενους.
Μερικές παραγγελίες ξεχωρίζουν για την πρωτοτυπία τους. Η Κάρλα Φέι Τάκερ, που εκτελέστηκε τον Φεβρουάριο του 1998, είχε παραγγείλει ένα μπολ με φρούτα, αλλά δεν το άγγιξε. Ο Τίμοθι ΜακΒέι, ο «βομβιστής της Οκλαχόμα», καταβρόχθισε πριν πεθάνει ένα λίτρο παγωτό μέντα με κομμάτια σοκολάτα. Κάποιοι άλλοι θανατοποινίτες έμειναν στην ιστορία για διαφορετικούς λόγους. Ο Φίλιπ Ουόρκμαν, αντί για τελευταίο γεύμα, ζήτησε να μοιραστούν πίτσες στους άστεγους της Νάσβιλ: η διοίκηση της φυλακής απέρριψε το αίτημά του, το ικανοποίησαν όμως τοπικές οργανώσεις. Ο Όντελ Μπαρνς, που είχε καταδικαστεί για βιασμό μετά φόνου, αντάλλαξε το γεύμα με μια έκκληση για «δικαιοσύνη, ισότητα και ειρήνη στον κόσμο». Ο Ρίκι Ρέι Ρέκτορ πάλι, που αυτοτραυματίστηκε με μια σφαίρα στο κεφάλι αφού σκότωσε έναν αστυνομικό, ζήτησε να του φέρουν ένα φιλέτο, τηγανητό κοτόπουλο, ΚoolΑid με κεράσι και μια τάρτα αμυγδάλου. Τα έφαγε όλα εκτός από την τάρτα, που είπε ότι θα την αφήσει για αργότερα.
Στους Αμερικανούς αρέσει αυτό το μαύρο χιούμορ. Δεν αρέσουν σε μας όμως οι κρατικές εκτελέσεις. Κάπως πρέπει να αντιμετωπίσει ο Ομπάμα και αυτή τη βαρβαρότητα.
Ξεχάσαμε να λέμε "όχι"
Τρεις λέξεις. Αγαπητέ Τζορτζ Στάινερ, που στα ογδόντα σας είστε πιο διαυγής από ποτέ, μπορείτε εν μέσω όλης αυτής της πνευματικής σύγχυσης να ξεχωρίσετε για μας τρεις λέξεις;
OΧΙ. Ξεχάσαμε την τέχνη τού να λέμε «όχι», απαντά ο μεγάλος κοσμοπολίτης διανοούμενος στη σχετική έρευνα της Ρεπούμπλικα. «Όχι» στη βιαιότητα της πολιτικής, «όχι» στην παράνοια των οικονομικών ανισοτήτων, «όχι» στην εισβολή της γραφειοκρατίας στην καθημερινή μας ζωή. «Όχι» στην ιδέα ότι μπορεί να θεωρούνται φυσιολογικοί και να γίνονται αποδεκτοί οι πόλεμοι, η πείνα, η παιδική δουλεία. Έχουμε ξεχάσει να λέμε «όχι», έχουμε γίνει πρωταθλητές στην παθητικότητα, αισθανόμαστε αμηχανία απέναντι στη διαμαρτυρία. Οι μεγάλες προσωπικότητες της εποχής μας, αντίθετα, οι Μαντέλα και οι Χάβελ, δεν αισθάνθηκαν ποτέ αυτή την αμηχανία. Πρέπει να φταίει η οικογένεια και το σχολείο, για να μη μιλήσουμε για ολόκληρο το σύστημα ενημέρωσης. Αυτοί μας μπολιάζουν συστηματικά με τον ιό του κομφορμισμού. Αυτοί μας διδάσκουν τον φασισμό του χρήματος.
ΙΔΙΩΤΙΚΟΤΗΤΑ. Δεν υπάρχει πλέον πλευρά της ιδιωτικής ζωής, ακόμη και η πιο ιερή, που να μην εκτίθεται και να μη δημοσιοποιείται. Σε όλους τους τομείς, από την ψυχανάλυση ώς τη δημόσια διοίκηση και από τα μέσα ενημέρωσης ώς την ιατρική, λειτουργεί μια διεστραμμένη «βιομηχανία της διείσδυσης» που απογυμνώνει το ανθρώπινο ον από τα προσωπικά του μυστικά. Κι όμως, η πραγματική δύναμη του καθενός μας βρίσκεται σ΄ αυτό που μπορούμε και πρέπει να κρατάμε μέσα μας. «Η διακριτικότητα εξαφανίζεται», έλεγε ο Έζρα Πάουντ σ΄ ένα ποίημα που έγραψε το 1912. Η διαίσθησή του εκείνη επιβεβαιώνεται, οι συνέπειες είναι ολέθριες και το χειρότερο είναι ότι δεν μπορούμε να γυρίσουμε πίσω.
ΠΑΘΗ. Υπάρχει στον άνθρωπο ένα συναίσθημα πιο δυνατό από τον έρωτα και το μίσος. Πρόκειται για εκείνα τα «βαθιά πάθη», ανεξήγητα συχνά για τους άλλους, που στα δικά μας μάτια όμως αποτελούν ανώτατες αξίες. Πολλοί τα λένε χόμπι, αλλά είναι κάτι πολύ σημαντικότερο, που μερικές φορές συνδέεται με την ίδια μας τη μοίρα. «Εμένα, ας πούμε, μ΄ αρέσει να ακούω τζαζ, να παίζω με το σκυλί μου και να ψάχνω στα βιβλιοπωλεία παλιές μεταφράσεις της Ιλιάδας», λέει ο Στάινερ. «Όταν κάποιος μου λέει ότι αυτός είναι ένας χαζός τρόπος να περνά κανείς την ώρα του, δεν κάνω καν τον κόπο να του απαντήσω. Γιατί είμαι πεισμένος ότι το να τρελαίνεσαι για κάτι, το να κυριαρχείσαι από ένα πάθος είναι το μεγαλύτερο χάρισμα που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος. Το λέω πάντα στους φοιτητές μου: καλλιεργήστε τις εκκεντρικότητές σας, διευρύνετε τους ελεύθερους χώρους του πνεύματός σας. Είναι κι αυτός ένας τρόπος να λέτε “όχι” και να προστατεύετε την “ιδιωτικότητά σας”».
Αποσταθεροποιητικά ρεύματα
Δημοκρατία ή σταθερότητα; Εγγυημένη συμμετοχή στα κοινά ή εγγυημένη δωρεάν υγεία; Περίεργα διλήμματα: δεν μπορούμε δηλαδή να έχουμε και το ένα και το άλλο;
Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Η δημοκρατία σκοτώνει: γιατί είναι τόσο καλό να μπορείς να ψηφίζεις;», ο δημοσιογράφος του ΒΒC Χάμφρεϊ Χόκσλεϊ θέτει ένα ρητορικό ερώτημα: αν ολόκληρη η Καραϊβική, με εξαίρεση την Κούβα και την Αϊτή, γινόταν ακατοίκητη εξαιτίας μιας φυσικής καταστροφής, πού θα διαλέγατε να ζήσετε; Στην Κούβα φυσικά, σπεύδει να απαντήσει. Γιατί μπορεί στη χώρα αυτή να σε τιμωρούν αν τα βάλεις με το καθεστώς, αλλά τουλάχιστον τα παιδιά σου έχουν δωρεάν εκπαίδευση και περίθαλψη. Εντάξει, οι πολίτες της Αϊτής είναι ελεύθεροι να εκλέγουν την κυβέρνησή τους. Ζουν όμως 20 χρόνια λιγότερο από τους πολίτες της δικτατορικής Κούβας.
Ο συγγραφέας προχωρεί και σε άλλες συγκρίσεις. Αν η Κούβα έχει 400 πολιτικούς κρατούμενους- γράφειοι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν στο Γκουαντάναμο 750 υπόπτους για τρομοκρατία. Το αβίαστο συμπέρασμα είναι ότι η Κούβα των Κάστρο είναι πιο ελεύθερη χώρα από την Αμερική του Ομπάμα. Εντάξει, η μπλόγκερ Γιοάνι Σάντσες κακοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα από πράκτορες της ασφάλειας. Αυτό δεν είναι τίποτα όμως μπροστά στα φρικτά βασανιστήρια που γίνονται τα τελευταία χρόνια στο Κολαστήριο.
Σε ένα σημείωμά του στους προχθεσινούς Τάιμς, ο Ντέιβιντ Ααρόνοβιτς αναφέρεται σε μια δεξίωση που έγινε πριν από λίγες ημέρες στο Λονδίνο με τη συμμετοχή, μεταξύ άλλων, του πρεσβευτή της Κούβας και ενός γνωστού επιχειρηματία. Κάποια στιγμή, μεταξύ τυριού και λικέρ, ο βιομήχανος πλησίασε τον πρεσβευτή και εγκωμίασε τη χώρα του επειδή αντιστέκεται σε αποσταθεροποιητικά ρεύματα όπως η δημοκρατία και ο ατομισμός. Χίλιες φορές καλύτερα σταθερότητα παρά χάος, παρατήρησε. Το ίδιο επιχείρημα χρησιμοποιούν πολλοί και για την Κίνα, την Αφρική ή τη Μέση Ανατολή. Η διεξαγωγή εκλογών αποτελεί δυτική αξία και η προσπάθεια εξαγωγής της είναι αυθαίρετη και επικίνδυνη. Δεν είδατε τι έγινε στο Ιράκ;
Η λογική συνέχεια αυτού του επιχειρήματος μας φέρνει μοιραία στις «αντικομμουνιστικές» (σύμφωνα με το ΚΚΕ) εκδηλώσεις αυτής της εβδομάδας για την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Αντί να χαιρόμαστε και να γιορτάζουμε, μήπως θα ήταν πιο σωστό να καταγγείλουμε το έλλειμμα δημοκρατίας στην Ανατολική Ευρώπη; Αντί να καταφερόμαστε εναντίον του υπαρκτού σοσιαλισμού, μήπως πρέπει να καταδικάσουμε τον αρπακτικό καπιταλισμό; Γιατί μιλάμε για το τείχος που έπεσε και όχι για τα τείχη που παραμένουν; Στον νέο άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας, μας κοιτάζει στα μάτια και μας ρωτά γιατί τελικά το 1989 είναι τόσο σημαντικό, έχουμε τίποτα να απαντήσουμε;
Περίεργα ερωτήματα, πράγματι. Σημεία των καιρών, θα λέγαμε. Όπως λέει ο Ααρόνοβιτς, οι άνθρωποι από την άλλη πλευρά του παραπετάσματος, σιδηρού ή βελούδινου, γι΄ αυτή μας την υποκρισία δεν θα μας συγχωρήσουν.
Αδιαφορία, δυσπιστία, ειρωνεία
Τα τρία τέταρτα των Γάλλων δηλώνουν ότι δεν επιθυμούν να εμβολιαστούν για τη γρίπη Α. Αρκεί βέβαια μια σπίθα για να αλλάξουν τα δεδομένα ριζικά.
O διευθυντής της Λιμπερασιόν θυμήθηκε τον Βολταίρο, ο οποίος το 1734 είχε ταχθεί υπέρ του εμβολιασμού που δοκιμαζόταν τότε στην Αγγλία. «Στο Παρίσι κάνουν κήρυγμα εναντίον αυτής της σωτήριας εφεύρεσης», έγραφε, «αλλά όλα δείχνουν ότι οι Άγγλοι είναι πιο φιλόσοφοι και πιο τολμηροί από μας». Η υπουργός Υγείας Ροζλίν Μπασελό αντιμετωπίζει εξίσου μεγάλες δυσκολίες για να πείσει τους συμπατριώτες της να λάβουν μέρος στον μαζικό εμβολιασμό που αρχίζει μεθαύριο. Οι αντιρρήσεις είναι πολλές. Μα παρέχει το εμβόλιο πλήρη προστασία; Μα δεν υπάρχουν παρενέργειες; Μα οι νεκροί από τη γρίπη Α δεν είναι λιγότεροι από εκείνους που οφείλονται στην εποχική γρίπη; Και το πιο συντριπτικό επιχείρημα: μα όλα αυτά δεν αποτελούν μια συνωμοσία για να πλουτίσουν οι φαρμακευτικές εταιρείες;
Αφήνοντας στην άκρη τόσο την υστερία όσο και την προπαγάνδα, θα μπορούσε να απαντήσει κανείς με απλό τρόπο σε αυτά τα ερωτήματα. Ναι, υπάρχει κίνδυνος παρενεργειών, όπως σε όλα τα εμβόλια, αλλά ώς τώρα δεν έχει αναφερθεί κάτι ανησυχητικό. Όχι, το εμβόλιο δεν παρέχει απόλυτη προστασία, αλλά μειώνει θεαματικά τον κίνδυνο μόλυνσης από τη νέα γρίπη. Ναι, οι νεκροί είναι προς το παρόν περιορισμένοι (γύρω στους 6.400 σε όλο τον κόσμο), από την άλλη πλευρά όμως ο αριθμός των παιδιών που έχουν πεθάνει στην Αμερική (95) ξεπερνά τους απολογισμούς που σημειώθηκαν και στις τρεις προηγούμενες περιόδους εποχικής γρίπης. Ναι, τα φαρμακευτικά εργαστήρια αποκομίζουν κέρδη από αυτό το φάρμακο, όπως και με όλα τα φάρμακα. Οποίος θέλει να αγωνιστεί για τη μείωση των κερδών των πολυεθνικών θα πρέπει να αναθέσει τη φροντίδα της υγείας του στον καλό Θεούλη.
Είναι σαφές ότι αυτές οι απαντήσεις δεν πείθουν τους Γάλλους- όπως δεν πείθουν και τους Έλληνες, που άλλωστε ρέπουν ακόμη περισσότερο προς τις θεωρίες συνωμοσίας. Μια μικρή βόλτα στο Διαδίκτυο αποκαλύπτει ένα κλίμα δυσπιστίας, αδιαφορίας και ειρωνείας. Αντίθετα με τους Βόρειους (Σουηδοί, Γερμανοί, Βρετανοί και, φυσικά, Αμερικανοί), οι μεσογειακοί λαοί είναι απρόθυμοι να ακολουθήσουν τις συστάσεις των κυβερνήσεών τους. «Όταν ακούς την υπουργό να ισχυρίζεται ότι δεν γίνονται απολύσεις στα δημόσια νοσοκομεία, και γνωρίζεις από την προσωπική σου εμπειρία ότι συμβαίνει το αντίθετο, πώς να την πιστέψεις όταν υποστηρίζει την αναγκαιότητα του εμβολιασμού;» διερωτάται ο καθηγητής Αντρέ Γκριμάλντι, επικεφαλής της εκστρατείας αμφισβήτησης του εμβολίου στη Γαλλία.
Ο διχασμός του επιστημονικού κόσμου επιτείνει ακόμη περισσότερο τη σύγχυση. Οι περισσότεροι, πάντως, επισημαίνουν ότι χρειάζεται επαγρύπνηση. Η πανδημία είναι προς το παρόν ήπια. Αλλά όπως συνέβη και το 1968, μπορεί του χρόνου να χειροτερέψει.
Ο εχθρός του εχθρού μου
Η ιστορία είναι γνωστή σε όσους έχουν ασχοληθεί με την περιοχή. Αυτό δεν μας εμποδίζει να απολαύσουμε τις λεπτομέρειές της.
Όλα ξεκινούν το 1973, έξι χρόνια μετά την κατάληψη της Δυτικής Όχθης και της Λωρίδας της Γάζας από το Ισραήλ. Στα εγκαίνια της τοπικής οργάνωσης των Αδελφών Μουσουλμάνων που γίνονται στη Γάζα παρίσταται και ο ισραηλινός διοικητής της περιοχής! Ο σεΐχης Γιασίν (φωτό) δεν είναι ακόμη αρχηγός της Χαμάς, είναι όμως ο προστατευόμενος των Ισραηλινών. «Μας εξηγούσε ότι πολεμούσε την παλαιστινιακή Αριστερά, τον εχθρό μας», λέει ένα παλιό στέλεχος της Μοσάντ στον Σαρλ Εντερλέν, ανταποκριτή του καναλιού France 2 στην Ιερουσαλήμ και συγγραφέα του βιβλίου Η μεγάλη τύφλωση (εκδ. Αlbin Μichel). Για τον λόγο αυτό, για να αποδυναμώσουν δηλαδή με κάθε τρόπο την Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης και τον Αραφάτ, οι κυβερνήσεις και η στρατιωτική ηγεσία του Ισραήλ στήριξαν, ενίσχυσαν και ενθάρρυναν επί είκοσι χρόνια τους ισλαμιστές.
Δεν είναι βέβαια μόνο το Ισραήλ που διέπραξε τις τελευταίες δεκαετίες αυτό το λάθος. Όπως παρατηρεί ο Πιερ Ασκί στον ιστότοπο Rue 89, πολλά καθεστώτα ενθάρρυναν κατά τη δεκαετία του ΄70 θρησκευτικές δυνάμεις προκειμένου να αντιταχθούν στους επικίνδυνους «μαρξιστές», για να διαπιστώσουν στη συνέχεια ότι είχαν εκθρέψει φίδια στον κόρφο τους. Στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν, η CΙΑ στήριξε τα πιο ακραία ισλαμικά ρεύματα για να αντιταχθούν στον σοβιετικό στρατό, με αποτέλεσμα μερικά χρόνια αργότερα να βρεθεί αντιμέτωπη με την αλ-Κάιντα. Οι σχέσεις έρωτα του Ισραήλ με τους ισλαμιστές όμως, που αργότερα έγιναν σχέσεις μίσους (ο Γιασίν δολοφονήθηκε το 2004 από πύραυλο που εκτόξευσαν οι πρώην προστάτες του), αποτελούν σήμερα έναν ισχυρό αποτρεπτικό παράγοντα για να ξεκινήσει ένας εποικοδομητικός διάλογος μεταξύ των δύο πλευρών. Προσπάθειες για έναν τέτοιο διάλογο έγιναν πολλές. Ο Εντερλέν αποκαλύπτει ότι μια συμφωνία με την ΟΑΠ ήταν δυνατή από το 1986, την επομένη μιας συνάντησης που έγινε στη Νέα Υόρκη ανάμεσα στον Σαΐντ Καμάλ, αντιπρόσωπο της ΟΑΠ στο Κάιρο, και έναν αξιωματούχο της Σαβάκ, κλάδου των ισραηλινών υπηρεσιών. Μια νέα συνάντηση έγινε ύστερα από μερικές εβδομάδες στο Παρίσι. Αλλά όλα κατέρρευσαν όταν άρχισαν πάλικατά σύμπτωση;- οι τρομοκρατικές επιθέσεις. Και ενώ η αδιαλλαξία έπαιρνε τη θέση της ελπίδας, η Χαμάς εκμεταλλευόταν την ευκαιρία για να προωθήσει τις θέσεις της και οι έποικοι έσπευδαν να κτίσουν μερικούς ακόμη οικισμούς σε ξένη γη.
Κάποιοι Ισραηλινοί- όπως ο Αβνέρ Κοέν, υπεύθυνος θρησκευτικών θεμάτων στη Γάζα επί 20 χρόνια, ή ο στρατηγός Γιτζάκ Σεγκέβ, στρατιωτικός διοικητής της Γάζας το 1979- είχαν προειδοποιήσει για τους κινδύνους από την εφαρμογή της αρχής «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου». Δεν τους άκουσε κανείς. Κάπως έτσι χάθηκε η ειρήνη.
